Yatırımcı Kılavuzu

YATIRIMCI KILAVUZU

Kira Sertifikaları (Sukuk) Nedir?

Sukuk, sak kelimesinin çoğuludur ve eşit değerli sertifikalar anlamına gelmektedir. En basit şekliyle sukuk bir varlığa sahip olmayı veya ondan yararlanma hakkını göstermektedir. Sukukta yer alan hak-iddia sadece nakit akışı hakkı değil aynı zamanda mülkiyet hakkıdır. Bu, sukuku tahvil ve bonodan farklılaştırmaktadır. Geleneksel borçlanma araçları faiz taşıyan menkul kıymetlerden oluşurken, sukuklar temel olarak varlık sepetinde sahiplik hakkından oluşan yatırım sertifikalarıdır. Bölünmez hisselerle sahiplik yetkisini temsil ederler ve faizsiz bono olarak tanımlanmaktadır. Faizsiz bono olarak tanımlanmasının nedeni, dünya üzerinde şu ana kadar ihraç edilen sukukların tahvil-bonolar gibi sabit getiri vermesinden kaynaklanmaktadır. Her ne kadar birçoğunda getiri garanti edilmese de, bir varlığa dayalı olarak çıkarılsa da, çoğunlukla getirinin sabit olması ve dolayısı ile sukuk fiyatının hesaplanmasının tahvil-bono gibi olması böyle ifade edilmesine yol açmıştır. Ancak faiz ile özdeşleşmiş bono kelimesinin bu ürün ile kullanılmasının, katılım bankacılığı prensipleri açısından çok tartışma yaratacağı açıktır. Bununla birlikte sabit getiri, faiz taşıyan bonolara İslam hukukunda izin verilmemiştir. Bu nedenle sukuk, faiz ödemeyi veya faiz masrafı yüklemeyi yasaklayan, sektördeki danışma kurulu üyeleri tarafından icazet verilmiş, İslami hukuku prensiplerine uygun menkul kıymetlerdir.

Sukuk ilk olarak alış-veriş ve diğer ticari faaliyetlerden kaynaklanan finansal yükümlülükleri gösteren bir kâğıt olarak orta çağda daha çok Müslümanlar tarafından kullanılmıştır. Günümüz sukuku geçmişte kullanılan bu sukuktan farklıdır. Sukuk, ilgili varlığın değeriyle orantılı oluşturulan sertifikalar aracılığıyla varlığın mülkiyetinin geniş yatırımcı kitlesine transfer edildiği bir süreç olan seküritizasyona benzemektedir.

Sukuk ile Bono Arasındaki Farklar

Bono: ihraç edenin faiz ödemeyi kabul ettiği ve belirtilen vadede bono sahibine anapara ve getiri/faiz ödemesini taahhüt ettiği bir borç sertifikasıdır.

Sukuk :

  • Sukuk bir borç enstrümanı değildir; temelinde mutlaka bir dayanak varlık bulunmaktadır. Sertifika sahibine dayanak varlıktan doğan gelirden istifade etme hakkını tanır. Gelir, faizsiz bankacılık prensiplerine uygun olan varlıklardan elde edilir (örneğin, gayrimenkulün kiralanması).
  • Sukukta yatırımcılar bir yatırım projesine katılarak riski beraber üstlenmektedir.
  • Sukuk da bono gibi kote edilir, derecelendirilir ve beher sertifika fiyatını alır.

Tablo : Sukuk-Bono arasındaki farklar

 

Kira Sertifikası

Bono

Özü

Borç değildir, belirli varlık/proje/ hizmetlerde yatırımcıların bölünmez hisselerini ve haklarını temsil eder. 

İhraç edenin borcudur.

Dayanak*

Minimum %51 maddi varlıklara dayanır.

Proje, dayanak varlık veya bir hak/hizmet üzerinde yatırımcıya mülkiyet hakkı tesis eder.

Gerekli değildir.

Genelde dayanak varlık olmadığı için teminata bağlanmamıştır. Alacaklılar alacaklarını doğrudan borçludan talep ederler.

Teminat

Yapılandırılmış ek teminatların yanı sıra temel varlıklarda veya projelerde sahiplik hakları ile teminatlandırılmıştır. 

Genellikle teminatsız senetlerdir. 

Anapara ve Gelir

İhraç eden tarafından garanti edilmez.

İhraç eden tarafından garanti edilir.

Amaç/

Prensip

Faizsiz Bankacılık Prensiplerine uygun amaçlar prensipler dahilinde ihraç edilirler.

Herhangi bir amaç için ihraç edilebilirler.

Sertifika sahiplerinin

riskleri

Sertifika sahipleri temel varlıkların/projelerin performansından payları oranında etkilenirler. Ayrıca borçlunun performansıda sukuk ödemelerini etkileyebilir.

Bono sahipleri dayanak varlık söz konusu olmadığı için dayanak varlığın performansından değil sadece Borçlunun finansal durumundan etkilenirler.

İhraççı

sermaye şirketi veya tacir niteliğini haiz gerçek veya tüzel kişilerin bir araya gelerek ve malvarlıklarını birleştirmek suretiyle yazılı bir sözleşmeye istinaden oluşturdukları adi ortaklık

kamu ve özel hukuk tüzel kişileri.

* %51’lik varlığa dayandırılması oranı 2.el kira sertifikası piyasasında önemli bir yer teşkil etmektedir. Bu oran sağlandığında, bu sukuk ikince el piyasasında işlem görebilir ve likide çevirebilme olanağı vardır. Bu işlem kira sertifikaları piyasasının derinleşmesine katkı sağlar, yatırımcı açısından piyasada çok büyük dalgalanmalar olmadığı sürece elde tuttuğu oranda karını alıp kira sertifikasından çıkabilme olanağı sağlamaktadır. %51’lik oran sağlanmadığında yatırımcıların bu sukuk türüne yatırım yapmakta imtina edebilir, çünkü bu sukuk türüne 2. El piyasasında alım satımın mevcut piyasada uygulanan fıkhi yorum çerçevesinde onay verilmemiştir AAOIFI (Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions)  yaptığı son güncelleme ile bu oranı  %51’den  %33’e düşürerek uygulamaya koymuştur. Türkiye’de %51 varlık, %49 murabaha ya da commodity murabaha yapılmasına bazı danışma kurulları izin verebilirken, %1’lik orana karşı çıkan danışma kurulu üyeleride mevcuttur. Bu oransal bazda fıkhi tartışma sürmekte olup, hem Türkiye’de hem de dünyada bir görüş birliğine varılmış değildir. Sukuk ihraç eden kuruluşların bünyesinde muhakkak varlık bulunduryor olması gerekliliği ihraççı sayısının ve ihraç tutarlarının sınırlanmasına neden olmaktadır. Ayrıca bazı danışma kurulu üyeleri %100 murabaha sukuku ihraçlarına izin vermiş olsalar dahi, bu sukukların 2.elde alım satıma konu olmasına olumlu görüş vermemekte, vade bitimine kadar beklenilmesi gerektiğini savunmaktalardır.

Ayrıca yukarıda ki tablo ülkemizde uygulanan kira sertifikası türleri için geçerli bir tablo olup, varlığa dayalı sukuk türleri için geçerlidir. Dünyada çok yaygın olan sukuk türü herhangi bir varlığa dayalı(asset backed ) olmayıp, varlık temellidir (asset based).

Sukuk ihraç eden kuruluşlara baktığımızda; devlet, reel sektör, bankalar gibi kamu ve özel sermaye şirketleri ile adi ortaklıklar her türlü sukuku ihraç edebilirler (Tebliğ m.3/ğ). Adi ortaklıklar bono ihraç edemeyip sukuk ihraç etmesi, mevcut hukuk uygulamasında yasal otorite sukuku farklılaştırmıştır. Diğer tüm tüzel kişilikler bono ihraç edebildiği gibi sukukta ihraç edebilecektir. İhraç eden kuruluşun yapacağı sukuk ihracı, sukukun detaylarına ve sözleşmelerine bakılarak fıkhî boyutta değerlendirmeye tabi tutulur. Fıkhî boyutta herhangi bir engel yoksa her türlü kamu kurumu ve özel kuruluş sukuk ihraçlarını gerçekleştirebilirler.